Het woord opera is de meervoudsvorm van het Latijnse opus, dat werk betekent. In de muziekwereld wordt het wel gebruikt om de verschillende composities van een componist te rangschikken. Een grappige soort van uitzondering vormen werken die als ‘sans opus’ te boek staan, zoals bijvoorbeeld Sjostakovitsj ‘eerste concert voor cello en orkest’, uit 1969. Een opmerkelijke vorm van Frans-Latijnse taal-fusie trouwens, sans opus.
Terug naar de meervoudsvorm. Volgens mijn legendarische papieren encyclopedie is een opera “a drama set to music and made up of vocal pieces with orchestral accompaniment and orchestral ouvertures and interludes”; ontstaan in het eind-16e eeuwse Florence, als een symbiose van het liturgische drama van de middeleeuwen en een contemporaine her-uitvinding van de klassieke Griekse tragedie. Jacopo Peri, Jacopo Coris, Francesco Cavalli en Claudio Monteverdi, worden als de eerste opera-componisten beschouwd.

Ook als afkorting verwijst opera naar een voornamelijk door Italianen bestierde onderneming: het Oscillation Project with Emulsion-tRacking Apparatus. Het is de naam van het veelbesproken neutrino-experiment in de Appenijnen nabij Aquila, Italië. Nogal gezocht vond ik het, die afkorting, met een spreekwoordelijk-Italiaans gevoel voor theatraliteit. Totdat ik ontdekte dat het nóg geforceerder kan. De Universiteit van Amsterdam kent sindskort een instituut dat luistert naar de naam GRavitation and AstroParticle Physics in Amsterdam. Afkorting: GRAPPA. ‘A new centre of excellence’. Ook een interessante taal-fusie: grappa en excellence.

Ik schreef al vaker over het Opera-experiment. Vooral naar aanleiding van de recente ‘neutrino-anomalie’ die ze meenden te hebben gemeten. U weet wel, het breaking news dat de zogenoemde spookdeeltjes sneller reisden dan het licht. En hoe ze al doende Albert Einstein en diens speciale relativiteitstheorie rechts inhaalden en links lieten liggen. Niet lang nadat de halve wereld zich op het bericht had gestort, werd het herroepen, met de mededeling dat het waarschijnlijk om een verkeerd aangesloten stekker ging. Typisch neutrino’s. Om het allerhoogste en het meest banale achteloos bij elkaar te brengen. Er zijn natuurkundigen die er een moord voor zouden doen om dat in een ‘theorie van alles’ voor elkaar te krijgen.
Over moord gesproken, afgelopen weekeinde ging het derde deel van de tragische OPERA-opera in première. Met een (voorlopige) finale die er wezen mocht. Maar liefst twee van de protagonisten werden geslachtofferd. Zowel de projectleider als de woordvoerder van het project namen ontslag, nadat een meerderheid van de bestuursleden een motie van wantrouwen tegen hen had aangenomen. De motie haalde weliswaar niet de benodigde twee-derde meerderheid van stemmen, om Dario Autiero en Antonio Ereditato op staande voet naar huis te kunnen sturen, maar de betrokkenen besloten desalniettemin om de eer aan zichzelf te houden. Tragisch. Menigeen beweerde de afgelopen maanden nu juist dat Opera zich tijdens de neutrino-kwestie een toonbeeld van transparantie had getoond. En dat ze maar weer eens had laten zien hoe betrouwbaar hoogwaardige wetenschapsbeoefening feitelijk is. Vooral in de scène waarin Autiero het spervuur aan vragen en opmerkingen van kritische vakgenoten pareerde, tijdens een nu al legendarische persconferentie bij CERN, toonde de tragische opera-held zijn klasse en moed.
Hoe het de andere hoofdrolspelers – de neutrino’s – ondertussen vergaat? Wie zal het zeggen. Ongetwijfeld hebben die ‘brutale krengen’ (John Updike) nog veel onverwachts en ongehoords in petto. If Higgs is to be called the God particle then Neutrini are definitely the Devil in Disguise.