Jheronimus Bosch | fragment uit de Tuin der Lusten

Vrijdagavond 19 april van 20.00 uur tot 21.15 uur
In de Verkadefabriek in ‘s-Hertogenbosch
Talkshow over Jheronimus Bosch – in het kader van Bosch Art Film
Samenstelling en presentatie Jan van den Berg (Theater Adhoc)

Van wie is de gevonden vingerafdruk in het schilderij van De Heilige Christoffel? Bevat het Jheronimus Bosch’ DNA? Hoe voelt het om zulke dure schilderijen onder handen te mogen nemen? Waarom duiken er zoveel uilen op in het werk van Bosch?

Theater- en filmmaker Jan van den Berg, ontvangt kunsthistoricus en projectcoördinator Matthijs Ilsink en ‘zijn team’. Aan de hand van gesprekken, foto’s, filmfragmenten, algoritmes en muziek nemen ze Jheronimus Bosch voor de ogen van het publiek, letterlijk en figuurlijk, onder de loep.

Kunsthistoricus Matthijs Ilsink, Fotograaf Rik Klein Gotink, computerexpert en algoritme dompteur Robert G. Erdmann, Restaurator Luuk Hoogstede en Documentairemaker Pieter van Huystee geven met ieder hun eigen expertise een exclusieve inkijk in de stand van zaken rondom het Bosch Research and Conservation Project. Het onderzoek ter voorbereiding van de Bosch-tentoonstelling die in 2016 in ‘s-Hertogenbosch zal plaatsvinden.

Kortom: Een avond over kijken en zien, analyseren en interpreteren, onderzoeken en conserveren.

Met muzikale intermezzi door Vlek (= speelplezier, avontuur én improvisatie. Big band, vrije improvisatiegroep én rockband.)

Aansluitend wordt de documentaire LUCEBERT, TIJD EN AFSCHEID vertoond (Regie Johan van der Keuken)

Telefonisch reserveren (073 – 681 81 60) kan doordeweeks van 11.00 tot 19.00 uur

Online reserveringen: BoschArtFilm

QED, Richard Feynman, Princeton Science Library

2. QED
Sinds ik natuurwetenschappelijke literatuur bij voorkeur lees alsof het fictie is, is dit één van mijn lievelingsromans: QED – quantum electro dynamics | the strange theory of light and matter, met als centrale notie: ‘de som over geschiedenissen’.


5. QED, in de Koreaanse vertaling
De som over geschiedenissen komt erop neer dat je alle mogelijke paden die een licht-deeltje zou kunnen volgen, dient op te sommen, om de meest waarschijnlijke route als uitkomst te krijgen. Oók in de Koreaanse editie van QED.

18.QED, in de Nederlandse vertaling
Over ons onvermogen om de interactie tussen licht en materie te begrijpen. Hoewel Richard Feynman er een Nobelprijs voor kreeg, moest zelfs hij bekennen: “Ik begrijp er niets van. En niemand niet. Ik hoop dat u de natuur kunt accepteren zoals ze is: absurd.”

19. QED, the play
Alan Alda en Peter Parnell hebben er in 2001 een toneelstuk van gemaakt en zelf heb ik in 2008 een poging gewaagd. Geïnspireerd door het lichtonderzoek van de Amsterdamse hoogleraar Kobus Kuipers die in staat is gebleken licht te vertragen.

20. Traag licht
Ik bleek niet de enige die was bewogen door ‘Traag Licht’. Uiteindelijk is de som over geschiedenissen ook te lezen als de balans die kan worden opgemaakt van íeders leven. Herman Franke deed dat op grootmeesterlijke wijze voor zichzelf, en zijn lezers, in de allerlaatste roman die hij het licht deed zien; terwijl het zijne vertraagde, tot stilstand kwam en doofde.


“Ik geef toe: om dat te kunnen begrijpen moet je het niet alleen wíllen begrijpen, je moet ook veel fantasie hebben. … Zeg maar gerust … meer fantasie … dan de werkelijkheid waarderen kan.” (uit: Traag Licht, Herman Franke, 2010)

Massive – by Ian Sample

“Higgs got home to a telephone message from a Dutch film maker. Jan van den Berg, and his colleague, Hannie van den Bergh, had made an award-winning documentary a few years earlier called Higgs: into the heart of imagination. They always hoped to update the documentary with an epilogue and broadcast it the day the particle was discovered. Jan wanted to get footage of Peter in Edinburgh, in anticipation of the particle being found later that year. The holiday season was close and film crews would be hard to find if they waited much longer. Peter was happy to take part, but told the film maker he was busy that weekend. “By the way,” Jan recalls him saying. “I’m told that the CERN analysts definitely need more time, until September or so.” The two men agreed to meet in Edinburgh in late July.

… The following morning, Jan van den Berg walked into Stan Bentvelsen’s office at the National Institute for Subatomic Physics in Amsterdam. Bentvelsen was on the Atlas team and happened to be the main character in the Dutch documentary. Jan only dropped by to catch up, but his timing was perfect. Bentvelsen had just seen the latest Atlas plots. “I found Stan with a huge smile on his face,” Jan recalled. “He said something like: ‘Just look at this. From now, I cannot deny it anymore. This very much looks like what we’ve been looking for so long’.” A few hours later, Jan was making frantic plans for what he called a “hit and run”.”

Excerpts from Ian Sample’s recently released 2013 version of Massive – The HIGGS Boson and the Greatest Hunt in Science. Go and read it for yourself; if only because of the intrigueing Dutch–Van and/or V–HIGGS-connection looming up in the book’s index; in the good company of such dear friends as vacuum decay and ‘virtual black holes’.

Index (Massive, by Ian Sample)

Carl Woese |Photo courtesy IGB

Woese was de ontdekker van het zogenoemde ‘Derde Domein’ (van de archaea); één van de drie ‘rijken’ waaruit het (oer-) leven op aarde is voortgekomen. Wie zich verdiept in de extreem eigenzinnige ontstaansgeschiedenis van die ontdekking (1964–1977) én in de hoon en tegenwerking die Woese aanvankelijk ten deel vielen, kan moeilijk níet onder de indruk en in de ban raken van deze, via de wiskunde, natuurkunde en biofysica tot microbioloog geworden wetenschapper. Mij overkwam het overigens pas in 2007, toen ik voor het eerst van hem en zijn werk hoorde, in een artikel van Freeman Dyson.

Ik wijdde er mijn brief aan Darwin aan, in de reeks Geachte Darwin:
“Volgens Carl Woese kunnen we de geschiedenis van de biologie, kortgezegd, als volgt samenvatten: eerst een ‘gouden eeuw van predarwiniaans leven’, dan een ‘darwiniaans intermezzo’ en uiteindelijk een ‘postdarwiniaans tijdperk van Horizontal Gene Transfer‘. In beginsel, zo heeft hij ontdekt, was evolutie een gemeenschappelijke zaak en werd cruciale genetische informatie horizontaal uitgewisseld. Dus niks survival of the fittest, neen, survival van het leven als geheel. Wat belangrijk was werd rechtstreeks doorgegeven aan alles en iedereen. Daarbij heeft hij het weliswaar over het prille tijdperk van microben en bacterieën, maar daar komen wij wel uit voort. Dus iets van die horizontale mentaliteit moet nog ergens opgeslagen liggen in ons DNA. Bovendien is die zogenaamde darwiniaanse evolutie, die verticaliteit, volgens Woese al zo’n tienduizend jaar geleden geëindigd. Sinds Homo Sapiens onze planeet domineert is de biologische evolutie vervangen door een culturele evolutie. En daarin is horizontaliteit weer de dominante factor. De komende fase van de evolutie zal in toenemende mate worden gekenmerkt door een horizontale open sourcementaliteit. Woese ziet daarbij een voorname rol weggelegd voor ‘vertaling’ en ‘communicatie’. Vooraleerst op strikt biologisch niveau, bij het transfereren van genetische informatie. Ten tweede op metawetenschappelijk niveau, bij de ontwikkeling van een daartoe noodzakelijke, nieuwe biologische taal. En tenslotte op verbeeldingsniveau. ‘Soms drukt onze taal eerder onwetendheid uit dan kennis,’ schrijft hij over de Nieuwe Biologie. (uit: Geachte Darwin, Brieven aan de grondlegger van de evolutietheorie. Athenaeum—Polak & Van Gennep, Amsterdam 2009)

Naar aanleiding van Woese’s pleidooi voor een New Biology schreef Dyson: “Whatever Carl Woese writes, even in a speculative vein, needs to be taken seriously.” Laten we dat óók, en eens te meer, ná zijn dood blijven doen.

NB — Carl Woese was zijn gehele academische leven verbonden aan de University of Illinois at Urbana Champaign. Eén van de vele onderscheidingen die hem ten deel vielen, betrof de Leeuwenhoekmedaille van de KNAW (1992).

Beëdiging nieuwe ministers Kabinet Rutte II Foto: Rijksvoorlichtingsdienst / NOS

Je zou het een imagoprobleem kunnen noemen, als het niet iets van alle tijden is: de neerbuigende bijklank van het woord toneelstuk (-je). Terwijl het nog helemaal niet zo eenvoudig is, om op een overtuigende manier te doen alsof. En alsof dat alsof nou niet precies de essentie van een ceremonie uitmaakt. Al helemaal wanneer de koningin er bij betrokken is. “Ziedaar de logica van de constitutionele monarchie. De monarchie berust op het verzwijgen van een idiotie: de vorst krijgt iets vorstelijks omdat wij hem als een vorst behandelen, niet omdat hij van nature iets vorstelijks heeft, integendeel … wij doen alsof de vorst nobele eigenschappen heeft, en verblinden onszelf zo voor zijn eigenlijke rol die puur formeel is: hij moet de orde bijeenhouden. … alleen degenen die in staat zijn de schijn op te houden deugen voor hun rol in de maatschappij.” (De Encyclopedie van de Domheid, Matthijs van Boxsel 1999)

Maar nu het t–woord (-je) dan toch gevallen is … moet je horen wie het zei. Alsof de vertoning–die–we–wél–te–zien–kregen nou zo koninklijk geënscèneerd was. En dan heb ik het nog niet eens over de camera-regie, want dat was natuurlijk je reinste sabotage: dat de Majesteit ons haar koninklijke achterwerk toonde. Alsof ze –en wel met kracht– de geruchten wilde bevestigen dat ze het er sowieso mee oneens was –en wel volledig– dat de beëdiging der nieuwe ministers zo nodig op televisie moest worden vertoond. Nee, ik doel natuurlijk eerst en vooral op de mise en scène, de speelstijl en de tekstbehandeling. Ook over het decor en de kostuums valt genoeg te zeggen –en veel meer dan dat– maar dat blijft toch vooral een kwestie van smaak; en van de mate waarin men aan traditie hecht. Maar die spreekwoordelijke manieren van vanochtend … kanonnen zeg … dat het nog bestáát. Als Majesteit de tweede opvoering al een “toneelstukje” vond, hoe zal ze de wereldpremière dan hebben genoemd? Op de website van de NOS kun je beide versies trouwens met elkaar vergelijken, maar bespaar u de moeite. Het is letterlijk en figuurlijk twee keer niks. En zelfs dat niet. Laten we de volgende keer alsjeblieft maar weer gewoon volstaan met die kolderieke stand-up op het balkon. En verder niets.

Trouwens, wel opmerkelijk dat Rutte de Tweede —geheel in tegenstelling tot de uitkomst van de recente informatiebesprekingen— niet meer dan een waterig compromis uit de onderhandelingen met (het Kabinet van) de Koningin heeft weten te slepen. Om precies te zijn: een lullige één-camera-registratie onder regie van de Rijksvoorlichtingsdienst. Zonder aftiteling, helaas.

2012 Nobel Laureate in Chemistry Robert Lefkowitz (jointly with Brian Kobilka) | photo: BVVA

PS Lefkowitz en Kobilka krijgen de Nobelprijs voor onderzoek aan receptoren in het lichaam die signalen van buitenaf verwerken en ons vervolgens aanzetten tot (bijvoorbeeld) vluchten of vechten … of tenenkrommen … of schaamrood op de kaken … óf—liever en beter—een paar goede grappen als reactie op je reinste stupiditeit uit Stockholm.

Nobel 2012 Laureate Sir John B. Gurdon | Photo: Creative Commons Attr. 2.0 Generic license

PS.1 – Zojuist hoorde ik een Nobel commissielid (op internet) vertellen dat Wineland, overeenkomstig de Nobel-traditie, pas 40 minuten voor de officiële bekendmaking op de hoogte is gebracht over ‘zijn’ prijs. Midden in de nacht dus. Er zijn ergere berichten waarvoor ze je rond 3.00 uur kunnen wakker bellen.

PS.2 – Excerpt from the telephone interview with David J. Wineland following the announcement of the 2012 Nobel Prize in Physics, 9 October 2012. The interviewer is Adam Smith, Editorial Director of Nobel Media.

[AS] I know it’s extremely early in the morning, in fact the middle of the night there. What were you doing when the call from Stockholm came?
[DW] Well, I was sleeping, and my wife got the call and woke me up.
[AS] [Laughs] Do you recall your initial reaction?
[DW] Well, I mean a wonderful surprise, of course. Yes, just amazing, sure.
[AS] I imagine it’s thrown the house into some kind of disruption there.
[DW] Well, we probably won’t go back to sleep for a while [Laughs]. Yeah.